Cá nhânBài viết · Con Đường Đã Được Chuẩn Bị
Tôi Ước Mình Có Thể Ở Lại Khoảnh Khắc Này Mãi Mãi 7
Ba năm sau chuyến xe đêm ấy, người ngồi phía sau tôi đã có con đường của riêng mình. Một con đường xuyên qua sa mạc, nhưng phát sáng dưới chân cô ấy.
Chưa có bản nhạc nền
Tôi Ước Mình Có Thể Ở Lại Khoảnh Khắc Này Mãi Mãi
I. Người Ngồi Phía Sau
Bạn còn nhớ cô ấy không? Người đồng nghiệp ngồi im lặng phía sau xe tôi trong đêm cuối cùng của tuần sự kiện, ở phần một của loạt bài này. Gió đêm lạnh buốt, những vệt đèn đường vàng nhạt lướt qua vai, và một sự run rẩy khẽ khàng mà tôi cảm nhận được qua lưng áo. Tôi đã muốn quay lại nói một câu, rồi lại chọn im lặng. Về đến phòng, tôi viết một bài hát.
Tôi chưa từng kể tiếp về cô ấy. Bài này là phần tiếp theo ấy.
Phải thừa nhận rằng khoảng thời gian đó, chúng tôi hiểu nhau theo một cách rất lạ. Không cần nói nhiều, cũng chẳng cần giải thích. Có lẽ vì chúng tôi đứng ở hai điểm rất gần nhau trên cùng một tấm bản đồ: cùng xuất phát từ những hoàn cảnh không mấy dễ dàng, cùng phải tự mình lo liệu, cùng hiểu cái cảm giác đếm từng đồng trước khi tiêu. Chỉ khác một điều, tôi may mắn hơn. Tôi có một mái nhà để về, có những thứ làm đệm lót cho mình mỗi lần ngã.
Chính sự chênh lệch nhỏ ấy lại khiến tôi nhìn cô ấy bằng một ánh mắt khác. Không phải thương hại, mà là tin tưởng. Tôi luôn giữ một niềm tin rất bướng bỉnh, không cần bằng chứng, rằng cô bạn này nhất định sẽ làm được. Và tôi tự hứa với mình một điều nhỏ, không nói ra với ai: tôi sẽ dõi theo hành trình của cô ấy.
Sau đêm ấy, chúng tôi còn cùng nhau lao vào kiếm tiền thêm khoảng một tháng nữa. Một tháng ngắn ngủi thôi, nhưng dày đặc: những dự án nối tiếp nhau, những ca làm kéo dài quá nửa đêm, những bữa cơm vội bên lề đường giữa hai cuộc chạy việc. Chúng tôi là hai người trẻ không có gì trong tay ngoài sức lực và sự lì lợm, và chúng tôi dùng cả hai một cách hào phóng.
Rồi một ngày, dự án cũng không còn nữa để mà làm. Không có buổi chia tay nào, không có lời tuyên bố nào. Công việc dừng lại, dừng hẳn, như cách đèn sân khấu tắt phụt sau buổi diễn cuối.
Trong một lần ngồi lại tâm sự trước khi mỗi người một ngả, cô ấy kể cho tôi nghe về công việc mới. Cô ấy đang theo đuổi, và đã bắt đầu làm được, trong đúng cái ngành mà cô ấy yêu thích. Tôi nhìn ánh mắt cô ấy lúc nói về nó và biết ngay: đây không phải một công việc. Đây là đam mê mà cô ấy đã âm thầm theo đuổi suốt bao lâu nay, cuối cùng cũng chạm được tay vào.
Cô ấy khoe rất nhiều. Khoe say sưa, khoe không dứt, khoe như một đứa trẻ vừa được mở món quà mình đã ước suốt nhiều năm. Tôi ngồi nghe, cười theo, và mừng thật lòng.
Nhưng ở một góc rất sâu trong lòng, tôi cũng biết một điều khác. Con đường đó sẽ không dễ dàng. Tôi tin rằng cô ấy sẽ gặp rất nhiều khó khăn, không phải vì cô ấy kém cỏi, mà chính vì tôi hiểu tính cách cô ấy quá rõ. Cô ấy là kiểu người không bao giờ chỉ làm phần việc của mình. Thấy ai đuối, cô ấy đỡ. Thấy chỗ nào hổng, cô ấy lấp. Thấy việc gì không ai nhận, cô ấy nhận. Với một người như thế, chẳng có công việc nào là một công việc bình thường cả. Rồi sẽ đến lúc, cô ấy phải gánh nhiều hơn rất nhiều so với những gì người ta giao cho mình.
Tôi không nói điều đó ra. Tôi chỉ chúc cô ấy may mắn.
Có những người mà ta tin họ sẽ làm được, không phải vì đã thấy bằng chứng, mà vì đã từng ngồi cạnh họ trong bóng tối và cảm nhận được họ không hề bỏ cuộc.
II. Người Không Bao Giờ Nhắn Trước
Sau đó, chúng tôi không gặp nhau nữa. Cũng không nói chuyện với nhau nữa.
Không có giận hờn, không có hiểu lầm. Chỉ là hai con đường vốn chạy song song bỗng tách ra, và không ai trong hai người chủ động bắc lại một cây cầu.
Phần lớn lỗi, nếu có thể gọi là lỗi, nằm ở tôi. Tôi là người rất hiếm khi chủ động nói chuyện với ai trước. Tôi đã ngồi lại tự hỏi chính mình về điều này nhiều lần, và tôi nhận ra một khuôn mẫu lặp đi lặp lại: mỗi khi muốn nhắn cho ai đó, trong đầu tôi lập tức mở ra một phiên tòa nhỏ. Nhắn để làm gì? Họ có đang bận không? Mình có làm phiền không? Nói gì sau câu chào? Nếu họ trả lời hời hợt thì sao? Nếu họ không trả lời thì sao? Câu hỏi này đẻ ra câu hỏi khác, cứ thế chồng lên nhau. Và phiên tòa nào, dù kéo dài bao lâu, cũng luôn khép lại bằng cùng một bản án: không cần thiết.
Tôi đặt điện thoại xuống. Lần này rồi lần sau, cũng vậy.
Điều buồn cười là, nếu có ai đó chủ động nói chuyện với tôi trước, tôi lại là một con người hoàn toàn khác. Tôi nhiệt tình đến mức chính tôi cũng bất ngờ. Tôi hỏi han, tôi kể lể, tôi đào sâu từng chuyện nhỏ, và tôi có thể nói mãi, nói mãi không biết mệt. I can do it all day. Cánh cửa của tôi chưa bao giờ khóa. Chỉ là tôi không bao giờ là người gõ cửa trước.
Rồi đời sống của tôi rẽ sang một hướng mà không ai lường trước. Tôi gặp tai nạn, cái tai nạn mà bạn đã đọc ở phần năm, cái tai nạn bắt một người quen chạy nhanh nhất phải học cách đứng yên. Còn cô ấy, cô ấy đang lao đi với tốc độ của một người vừa chạm được vào giấc mơ, bận rộn đến mức ngày nào cũng không đủ giờ.
Một người buộc phải dừng lại. Một người không thể dừng lại. Và giữa hai tốc độ ấy, sự im lặng cứ thế kéo dài.
Một năm. Hai năm. Rồi ba năm.
Tôi vẫn dõi theo cô ấy, đúng như lời hứa, nhưng chỉ từ xa. Một tấm ảnh thoáng qua, một dòng trạng thái. Tôi biết cô ấy vẫn đang đi. Tôi chỉ không biết cô ấy đang đi qua những gì.
III. Một Tin Nhắn Bất Thường
Rồi một ngày, tin nhắn ấy đến.
Không phải gửi riêng cho tôi, mà gửi vào nhóm bạn của chúng tôi. Ngắn thôi. Cô ấy than mệt. Cô ấy bảo cần một buổi gặp mặt mọi người, để giải tỏa gì đó.
Người khác đọc có lẽ chỉ thấy một lời rủ rê bình thường. Ai mà chẳng có lúc mệt, ai mà chẳng có lúc muốn gặp bạn bè. Nhưng tôi đọc đi đọc lại câu ấy và cảm thấy có gì đó không ổn.
Tôi là người khá nhạy cảm với những hành động bất thường của những người tôi đã tiếp xúc đủ lâu. Tôi từng viết ở phần năm về sự nhạy cảm này, về việc nó vừa có thể là một khả năng, vừa có thể là dấu vết của những năm tháng phải luôn cảnh giác. Dù nó đến từ đâu, nó vẫn vận hành theo cùng một cách: khi một người tôi biết rõ bỗng dưng làm một điều mà bình thường họ không bao giờ làm, trong đầu tôi lập tức bật lên hàng loạt câu hỏi. Tôi tin rằng mọi hành động đều có một mục đích đằng sau nó. Không ai tự nhiên làm một điều trái với thói quen của mình chỉ để cho vui.
Và cô bạn này, trong suốt những năm tôi biết cô ấy, chưa bao giờ là người than thở. Đêm ngồi sau xe tôi run lên vì lạnh và kiệt sức, cô ấy không than. Những ngày cơm áo gạo tiền đè nặng trên vai, cô ấy không than. Cô ấy là người âm thầm chịu đựng, âm thầm gồng gánh, và luôn là người đi hỏi han người khác trước.
Vậy mà giờ đây, chính cô ấy là người chủ động nhắn. Chính cô ấy là người nói ra chữ mệt.
Tôi biết chắc chắn, cô ấy phải đang gặp một chuyện gì đó nghiêm trọng lắm.
Phiên tòa quen thuộc trong đầu tôi lần này không kịp mở. Không có câu hỏi có cần thiết không. Chỉ có một câu trả lời duy nhất, rõ ràng đến mức lạ lùng: tôi nhất định phải đi.
Hôm ấy, tôi đến chỗ hẹn đúng giờ. Quán vẫn sáng đèn, bàn vẫn còn trống. Cô ấy chưa đến.
Tôi chờ một lúc, rồi gọi. Không ai nghe máy. Tôi chờ thêm, gọi cuộc thứ hai. Vẫn không ai nghe. Cảm giác bất an bắt đầu len vào, cái cảm giác mà những người đã từng nhận một cuộc gọi báo tai nạn lúc nửa đêm sẽ hiểu rất rõ.
Đến cuộc gọi thứ ba, cô ấy mới bắt máy. Giọng cô ấy vội vã, xin lỗi rối rít. Cô ấy vẫn còn đang ở công ty. Vẫn còn đang làm việc.
Lúc ấy là tám giờ rưỡi tối.
Tôi tin rằng không ai tự nhiên làm một điều trái với chính mình chỉ để cho vui. Khi một người chưa bao giờ than bỗng nói ra chữ "mệt", đó không phải một lời than. Đó là một lời kêu cứu được nói rất khẽ.
IV. Bốn Tiếng Đồng Hồ
Cô ấy đến muộn, tóc buộc vội, áo còn vương mùi văn phòng của một ngày quá dài. Nhưng cô ấy vẫn cười, vẫn cái nụ cười tôi nhớ từ những năm trước. Có những thứ ba năm không đủ sức làm thay đổi.
Chúng tôi ngồi xuống và bắt đầu hỏi thăm nhau. Và càng nghe, lòng tôi càng bị kéo về hai phía cùng một lúc.
Một phía là niềm vui, vui đến tột cùng. Ba năm qua, cô ấy đã đi đúng con đường mà ngày ấy cô ấy say sưa khoe với tôi. Và con đường ấy đã bắt đầu đơm hoa kết trái. Cô ấy làm tốt, rất tốt. Cô ấy được ghi nhận, được tin tưởng, được trao cho nhiều thứ hơn những gì cô ấy từng dám mơ. Tất cả những đêm thức trắng, những lần cắn răng chịu đựng, giờ đây đã có quả ngọt, và tôi nhìn thấy rõ ràng rằng nó xứng đáng, xứng đáng đến từng ngày. Ngồi đối diện cô ấy, tôi có cảm giác như mình đang được chứng kiến lời hứa cô ấy nhất định sẽ làm được của mình trở thành sự thật.
Phía còn lại là nỗi lo. Vì ngay sau những tin vui ấy, cô ấy kể tiếp.
Cô ấy được đưa lên làm lead, dẫn dắt một đội nhóm trong bộ phận production. Những người trong đội của cô ấy, theo lời cô ấy kể và theo ánh mắt cô ấy lúc kể, là những con người nhiệt huyết hiếm có, và trung thành đến mức khiến người ta phải nghẹn lời.
Nhưng công ty đang khó khăn về tài chính. Khó đến mức người ta đã tính đến chuyện cuối năm nay sẽ giải thể. Ngân sách bị cắt giảm mạnh, cắt đến tận xương.
Và cả đội của cô ấy, những người đã đồng hành cùng cô ấy suốt ba tháng qua, đã không nhận được một đồng lương nào. Không phải chậm lương. Là không có lương. Và theo tình hình hiện tại, sẽ tiếp tục như thế cho đến cuối năm.
Tôi ngồi lặng đi khi nghe đến đó.
Vậy mà họ vẫn ở lại. Họ vẫn lăn xả vào công việc mỗi ngày, vẫn làm hết sức, không bỏ đi, không buông tay. Không phải vì công ty. Không phải vì một lời hứa hẹn nào về tương lai. Mà vì họ tin cô ấy.
Đến đoạn ấy, giọng cô ấy chững lại.
Tôi biết, không thể nào sai được, rằng ngay lúc đó cô ấy đã muốn òa khóc. Tôi đủ gần, và đủ nhạy, để nhận ra những lúc cô ấy sắp vỡ òa. Nhưng hôm ấy, cô ấy chỉ nghẹn lại một nhịp. Rồi cô ấy kiềm được, nuốt nó vào trong, và kể tiếp câu chuyện như thể chưa có gì xảy ra.
Tôi không nói gì, cũng không hỏi gì. Tôi chỉ ngồi đó, và để khoảnh khắc ấy trôi qua theo cách cô ấy chọn. Có những giọt nước mắt người ta buộc phải giữ lại, không phải vì yếu đuối hay ngại ngùng, mà vì họ biết rằng nếu để nó rơi xuống lúc này, họ sẽ không còn đủ sức để quay lại văn phòng đêm nay.
Còn cô ấy, cô ấy đang làm cái điều mà tôi đã đoán từ ba năm trước, chỉ là ở một mức độ mà tôi không bao giờ tưởng tượng nổi. Cô ấy đang dùng chính tiền lương của mình để lo cho mọi người trong đội. Từng bữa ăn, từng khoản cần chi, từng chút một. Và cùng lúc đó, cô ấy phải đứng giữa, một mình đi thương lượng với cấp trên về chuyện ngân sách, giành giật từng khoản nhỏ cho những con người đang đặt trọn niềm tin vào mình.
Phần còn lại, cô ấy kể bằng một giọng rất bình thản, đôi khi còn cười. Nhưng tôi nhìn thấy đôi mắt trũng sâu, nhìn thấy đôi vai không còn thẳng như xưa. Tôi hiểu vì sao cô ấy nhắn vào nhóm. Không phải để xin lời khuyên. Chỉ là để có một buổi tối được làm một người bình thường, giữa những người không cần cô ấy gánh vác điều gì.
Chúng tôi ngồi với nhau đến mười hai giờ rưỡi đêm.
Khi buổi hẹn kết thúc, chúng tôi về chung. Một người bạn trong nhóm cầm lái, còn tôi và cô ấy ngồi cạnh nhau ở hàng ghế sau. Tôi đã nghĩ chiếc xe sẽ đưa cô ấy về nhà nghỉ ngơi. Nhưng cô ấy nói với người bạn cầm lái một địa chỉ khác, nhẹ tênh như một điều hiển nhiên: cho cô ấy xuống ở công ty. Cô ấy còn việc phải làm tiếp. Đêm nay, cô ấy sẽ ngủ lại ở đó.
Suốt quãng đường ấy, tôi ngồi bên cạnh cô ấy, nhìn những vệt đèn đường lướt qua ô cửa kính.
Ba năm trước, cũng vào giờ này, cô ấy ngồi phía sau xe máy của tôi, và tôi chở cô ấy về nhà. Khi ấy, tôi chỉ cảm nhận được cô ấy qua sự run rẩy khẽ khàng sau lưng áo. Đêm nay, không ai trong hai chúng tôi phải cầm lái. Chúng tôi ngồi ngang hàng, vai kề vai, và lần đầu tiên tôi có thể quay sang nhìn thẳng vào gương mặt mệt mỏi ấy. Vậy mà con đường của cô ấy vẫn không dẫn về nhà. Nó dẫn về một văn phòng tối đèn, nơi có những con người đang chờ cô ấy.
Xe dừng trước cổng công ty. Cô ấy mở cửa, cười, vẫy tay chào chúng tôi, rồi bước vào trong. Tôi nhìn theo cho đến khi bóng cô ấy khuất hẳn sau cánh cửa. Tôi từng tự nhận mình là người ra về cuối cùng trong mọi cuộc vui. Đêm ấy, tôi mới hiểu, có những người còn không có quyền được ra về.
Ba năm trước, cô ấy ngồi sau lưng tôi trên một chiếc xe máy, và tôi chở cô ấy về nhà. Ba năm sau, chúng tôi ngồi cạnh nhau ở hàng ghế sau, và chiếc xe dừng lại trước một văn phòng tối đèn, nơi có những người đang tin cô ấy hơn tin chính tương lai của họ.
V. Con Đường Phát Sáng Giữa Sa Mạc
Trên đường về đêm ấy, tôi cứ nghĩ mãi về một điều.
Hoàn cảnh cô ấy đang đối mặt, tôi phải nói thẳng, là một khó khăn mà tôi tin chỉ một mình cô ấy mới có thể vượt qua được. Phải, phải là con người này, phải là tính cách này. Nhất định phải là cô ấy.
Tôi đã thử đặt mình vào vị trí của cô ấy. Tôi chịu thua ngay từ những bước đầu. Tôi không đủ kiên nhẫn để ngày nào cũng nhìn vào mắt những người làm việc không lương mà vẫn giữ được nụ cười. Tôi không đủ can đảm để dốc tiền của mình ra lo cho người khác mà không biết bao giờ mới dừng. Tôi không đủ bền bỉ để vừa giữ lửa cho đội, vừa đứng ra đối mặt với cấp trên, vừa ngủ lại văn phòng mà sáng hôm sau vẫn bắt đầu như chưa có gì xảy ra. Nếu là tôi, tôi sẽ không bao giờ vượt qua được.
Tôi đã thử đặt những người khác mà tôi biết vào vị trí ấy, những người giỏi hơn, mạnh hơn, từng trải hơn. Và tôi vẫn không tìm được ai mà tôi tin họ sẽ đi qua được ngoài cô ấy.
Không phải vì tôi tin thực lực hay tài năng của cô ấy cao hơn người khác. Thành thật mà nói, chúng tôi đều chỉ là những người bình thường. Không hoàn hảo, chẳng có tài gì đặc biệt, vẫn vấp ngã, vẫn mệt mỏi, vẫn có những đêm muốn buông xuôi.
Mà là vì tôi nhìn thấy con đường cô ấy đang đi.
Hãy hình dung thế này. Một sa mạc vào ban đêm. Không có ánh trăng, chỉ có bóng tối trải dài đến tận chân trời. Mặt đất khô cằn, nứt nẻ, không có một bóng cây, không có một nguồn nước. Gió lạnh thổi qua cát. Ai bị bỏ lại ở đó cũng sẽ đứng chôn chân, không biết hướng nào để đi, không biết bước tiếp có phải là bước vào hư vô hay không. Đó là hoàn cảnh của cô ấy: một công ty sắp giải thể, một ngân sách bị cắt đến tận xương, một đội ngũ không lương, và một người con gái phải đứng giữa tất cả.
Nhưng giữa sa mạc ấy, có một con đường.
Con đường ấy phát sáng. Hai bên mép đường có những vạch phản quang, hắt lại ánh sáng từ một nơi nào đó mà ta không nhìn thấy. Mặt đường được lót một thứ vật liệu mềm và êm, để đôi chân bước lên đó không bị bỏng rát, không bị đá sắc cứa vào, mà thấy thoải mái và nhẹ nhàng. Bóng tối xung quanh vẫn là bóng tối. Sa mạc vẫn là sa mạc. Nhưng con đường thì đã ở đó, đã được trải sẵn, đã được thắp sáng sẵn.
Đó là những gì tôi nhìn thấy quanh cô ấy. Hoàn cảnh rất khó, nhưng xung quanh cô ấy dường như được chở che và chuẩn bị đầy đủ để chính cô ấy bước đi. Những nhân sự tin tưởng và đồng hành hết mình, dù không nhận một đồng nào. Một môi trường và những con người xung quanh đối xử với cô ấy rất tốt. Những điều kiện này, những điều kiện kia, từng thứ một, như những viên gạch được đặt sẵn dưới chân. Ngay cả tính cách mà tôi từng lo lắng, cái tính hay gánh hết mọi việc về mình, hóa ra lại chính là thứ khiến cả đội sẵn lòng ở lại.
Cô ấy không cần phải tự xây con đường giữa sa mạc. Con đường đã có ở đó. Cô ấy chỉ việc bước đi trên đó, và can đảm bước tiếp cho đến cuối.
Đó là hình ảnh trực quan nhất mà tôi có thể diễn tả. Và đó cũng là niềm tin của chúng tôi, cô ấy và tôi, hai con người bình thường từng ngồi chung hai chuyến xe đêm, cách nhau ba năm.
Chúng tôi tin rằng mình đã được chuẩn bị đầy đủ điều kiện, và có một kế hoạch tốt đẹp đã được vạch ra từ trước. Không phải do chúng tôi tự vẽ, mà được trao cho chúng tôi.
Tôi là người có đức tin, và niềm tin ấy của tôi bắt rễ từ Kinh Thánh. Nhưng tôi biết không phải ai đọc những dòng này cũng chia sẻ đức tin đó. Nên cho phép tôi kể lại nó theo cách đơn giản nhất, giống như kể về một câu chuyện rất cũ.
Khoảng hơn hai nghìn năm trăm năm trước, có một dân tộc bị bắt đi lưu đày sang Babylon, cách quê nhà của họ cả một vùng sa mạc mênh mông. Họ mất nhà, mất đất, và gần như mất luôn hy vọng có ngày được trở về. Giữa nơi họ đang ở và nơi họ thuộc về, chỉ là một vùng đất khô cằn mà không ai tin mình có thể đi qua. Chính vào lúc ấy, những lời này được ghi lại trong sách của nhà tiên tri Ê-sai, như một lời hứa dành cho họ:
"Nầy, ta sắp làm một việc mới, việc nầy sẽ hiện ra ngay; các ngươi há chẳng biết sao? Ấy là ta sẽ vạch một con đường trong đồng vắng, và khiến những sông chảy trong nơi sa mạc."
— Ê-sai 43:19 (Bản 1925)
Bản dịch cổ nghe hơi xa lạ, nên nói nôm na thế này: Ta sẽ làm một điều mới. Ta sẽ mở một con đường ngay giữa hoang mạc, và cho nước chảy ở nơi khô cằn nhất.
Điều khiến tôi dừng lại rất lâu ở câu ấy là nó không hề hứa rằng sa mạc sẽ biến mất. Nó không nói rằng chỉ sau một đêm, vùng đất khô cằn sẽ hóa thành một khu vườn xanh mướt. Nó hứa một con đường, được vạch ra ngay giữa sa mạc. Hoàn cảnh vẫn khó, bóng tối vẫn ở đó, nhưng lối đi thì đã có sẵn.
Câu thứ hai đến từ một lá thư. Phao-lô, một trong những người đầu tiên đi khắp nơi kể về Chúa Giê-xu, đã viết lá thư ấy cho một cộng đồng nhỏ những người cùng đức tin ở thành Ê-phê-sô, nay thuộc Thổ Nhĩ Kỳ:
"Vì chúng ta là việc Ngài làm ra, đã được dựng nên trong Đức Chúa Jêsus Christ để làm việc lành mà Đức Chúa Trời đã sắm sẵn trước cho chúng ta làm theo."
— Ê-phê-sô 2:10 (Bản 1925)
Nói đơn giản hơn: mỗi người chúng ta là một tác phẩm được tạo nên có chủ đích, và những điều tốt đẹp ta được gọi để làm đã được chuẩn bị sẵn từ trước, chỉ chờ ta bước vào. Có một chi tiết nhỏ mà tôi rất thích: chữ "làm theo" trong bản dịch tiếng Việt, ở nguyên văn tiếng Hy Lạp, có nghĩa đen là bước đi. Không phải xây dựng. Không phải tự mở lối. Chỉ là bước đi, trên một con đường đã có sẵn.
Nếu bạn không có đức tin, bạn vẫn có thể đọc hai câu ấy như một cách nhìn cuộc đời. Có những hoàn cảnh ta không được chọn, khô cằn và tối tăm như một sa mạc ban đêm. Nhưng nếu nhìn kỹ, xung quanh ta thường đã có sẵn những thứ đỡ lấy mình: những người tin mình, những điều kiện ta không tự tạo ra, những bàn tay chìa ra đúng lúc. Có người gọi đó là may mắn, có người gọi đó là lòng tốt của con người. Với tôi, đó là một kế hoạch tốt đẹp đã được chuẩn bị từ trước. Gọi bằng tên nào đi nữa, phần việc còn lại của mỗi người vẫn giống nhau.
Việc của chúng tôi không phải là lát đường. Việc của chúng tôi là bước đi. Bước đi đến đích, một cách an lòng.
Vì thế, cảm xúc của tôi đêm ấy, dù vừa vui tột cùng vừa lo đến thắt ruột, lại không hề nặng nề hay tiêu cực. Có một niềm tin rất lớn phủ lên tất cả, như ánh sáng hắt lên từ chính mặt đường. Tôi lo cho cô ấy, nhưng tôi không sợ cho cô ấy.
Hoàn cảnh của cô ấy là một sa mạc trong đêm. Nhưng giữa sa mạc ấy có một con đường đã được trải sẵn, đã được thắp sáng sẵn. Cô ấy không cần tự xây đường. Cô ấy chỉ cần can đảm bước đi đến cuối.
VI. Đi Tìm Lời Giải Thích
Mấy ngày sau buổi tối ấy, tôi làm điều tôi vẫn hay làm khi một trải nghiệm quá lớn để chỉ cảm nhận: tôi đi tìm xem thế giới đã nói gì về nó.
Câu hỏi đầu tiên tôi tự hỏi là về chính mình. Ba năm im lặng, chỉ vì một phiên tòa trong đầu luôn tuyên bố không cần thiết. Hóa ra phiên tòa ấy không chỉ có ở riêng tôi, và nó gần như luôn xử sai. Các nhà tâm lý học đã đo được rằng người định nhắn tin hỏi thăm một người quen cũ thường đánh giá thấp mức độ người kia sẽ trân trọng tin nhắn ấy, và càng lâu không liên lạc, họ càng đánh giá thấp. Đọc đến đó, tôi nghĩ về ba năm. Biết đâu, một tin nhắn vu vơ của tôi vào một tối nào đó giữa ba năm ấy đã có thể là một chút ánh sáng cho cô ấy, sớm hơn rất nhiều so với cái đêm cô ấy phải tự mình lên tiếng.
Câu hỏi thứ hai là về tin nhắn của cô ấy. Vì sao tôi lại chắc chắn đến thế rằng chữ mệt kia không bình thường? Nhà tâm lý học John Gottman gọi những câu nói như vậy là lời mời kết nối (bids for connection): người ta hiếm khi nói thẳng mình cần gì, họ chỉ đưa ra một tín hiệu nhỏ, và chờ xem có ai quay về phía mình hay không. Sự gắn bó giữa con người với nhau, theo ông, không được xây từ những điều lớn lao, mà từ việc ta có nhận ra những tín hiệu nhỏ ấy hay không.
Câu hỏi thứ ba là câu hỏi khiến tôi trằn trọc nhiều nhất: vì sao cả một đội người lại ở lại, suốt ba tháng, không một đồng lương? Câu trả lời của khoa học lãnh đạo hóa ra rất gần với những gì tôi đã thấy bằng mắt. Khi người dẫn dắt tự nguyện hy sinh phần của mình trước, người đi theo không ở lại vì bị ràng buộc. Họ ở lại để đáp lại. Cô ấy không giữ chân ai cả. Cô ấy chỉ đặt mình xuống trước, và mọi người chọn đứng cạnh cô ấy.
Và câu hỏi cuối cùng, câu tôi không muốn hỏi nhưng buộc phải hỏi: cái giá của con đường ấy là gì? Một người ngủ lại văn phòng sau nửa đêm, dùng lương mình nuôi cả đội, một mình đứng giữa cấp trên và cấp dưới. Khoa học có một cái tên cho nơi con đường ấy có thể dẫn tới nếu không ai để ý. Tôi ghi nó lại ở đây, không phải để dọa, mà vì niềm tin không có nghĩa là nhắm mắt lại.
Đối Chiếu & Nghiên Cứu
Một tin nhắn không được gửi, một tin nhắn bất thường, và những người ở lại không cần lương
Ba điều tôi chứng kiến trong ba năm ấy, hóa ra đều đã có người đo đạc, đặt tên và ghi chép lại. Tôi gom chúng ở đây, kèm một điều thứ tư mà tôi mong mình đã đọc sai.
Sơ đồ 1: Cái giá ta tưởng và cái giá thật của việc nhắn trước
Người nhắn đoán người kia sẽ trân trọng
Người nhận thật sự trân trọng
minh họa xu hướng, không theo tỉ lệ số liệu gốc · khoảng cách càng lớn khi hai người càng lâu không liên lạc
Năm 2023, Peggy Liu cùng các cộng sự công bố một loạt thí nghiệm trên Journal of Personality and Social Psychology với cái tên rất thẳng thắn: The surprise of reaching out, sự bất ngờ của việc chủ động liên lạc. Người được yêu cầu nhắn tin hỏi thăm một người quen cũ liên tục đánh giá thấp mức độ người kia trân trọng tin nhắn ấy. Và khoảng cách giữa ước đoán và thực tế càng lớn khi tin nhắn càng bất ngờ, tức là khi hai người đã lâu không nói chuyện.
Đó không phải phát hiện đơn lẻ. Erica Boothby và cộng sự (2018) đặt tên cho liking gap: sau một cuộc trò chuyện, ta luôn nghĩ người kia thích mình ít hơn mức họ thật sự thích. Nicholas Epley và Juliana Schroeder (2014) cho hành khách trên tàu ở Chicago bắt chuyện với người lạ: họ đoán trước rằng nó sẽ ngượng ngùng và mệt mỏi, nhưng thực tế chuyến đi của họ dễ chịu hơn hẳn những người ngồi im. Bộ não của chúng ta dường như được cài sẵn một phép tính sai: nó thổi phồng rủi ro của việc mở lời, và thu nhỏ giá trị của nó.
Liu, Rim, Min & Min, “The Surprise of Reaching Out: Appreciated More Than We Think,” JPSP, 124(4) (2023), 754–771. · Boothby, Cooney, Sandstrom & Clark, “The Liking Gap in Conversations,” Psychological Science, 29(11) (2018), 1742–1756. · Epley & Schroeder, “Mistakenly Seeking Solitude,” JEP: General, 143(5) (2014), 1980–1999.
Sơ đồ 2: Quay về phía một lời mời kết nối
Vẫn bên nhau sau 6 năm
~86%
Đã chia tay
~33%
tỉ lệ số lần quay về phía lời mời kết nối của người kia
Nhà tâm lý học John Gottman gọi những câu nói tưởng như vu vơ, kiểu “dạo này mệt quá”, là bids for connection, những lời mời kết nối. Người nói hiếm khi nói thẳng mình cần gì. Họ đưa ra một tín hiệu nhỏ, và chờ xem người kia có quay về phía mình (turning toward) hay lướt qua. Trong nghiên cứu theo dõi các cặp vợ chồng mới cưới, những cặp vẫn còn bên nhau sáu năm sau đã quay về phía lời mời của nhau khoảng 86% số lần; những cặp đã chia tay chỉ khoảng 33%. Gottman nhấn mạnh điều này đúng với cả tình bạn: sự gắn bó không được xây từ những cử chỉ lớn, mà từ việc nhận ra những tín hiệu nhỏ.
Gottman & DeClaire, The Relationship Cure (Crown, 2001). · Gottman Institute, tổng hợp nghiên cứu “Love Lab” về turning toward.
Sơ đồ 3: Vì sao người ta ở lại khi không còn lương
01
Người dẫn dắt đặt mình xuống trước
02
Được tin là thật lòng
03
Muốn đáp lại
04
Cả đội ở lại
Yeon Choi và Renate Mai-Dalton (1999) kiểm chứng một mô hình họ gọi là self-sacrificial leadership, lãnh đạo bằng sự hy sinh của chính mình: khi người dẫn dắt tự nguyện từ bỏ quyền lợi, tiền bạc hay sự an toàn của mình vì tập thể, người đi theo nhìn họ đáng tin hơn, chính danh hơn, và có xu hướng đáp lại bằng chính sự hy sinh của họ. David De Cremer và Daan van Knippenberg (2004) tìm thấy điều tương tự: sự hy sinh của người lãnh đạo làm tăng rõ rệt tinh thần hợp tác của cả nhóm. Không ai ra lệnh cho ai ở lại. Người ta đáp lại một người đã đặt mình xuống trước.
Choi & Mai-Dalton, “The Model of Followers’ Responses to Self-Sacrificial Leadership: An Empirical Test,” Leadership Quarterly, 10(3) (1999), 397–421. · De Cremer & van Knippenberg, “Leader Self-Sacrifice and Leadership Effectiveness,” OBHDP, 95(2) (2004), 140–155.
Sơ đồ 4: Cái giá của con đường, điều tôi mong mình đọc sai
Kiệt sức
ngủ lại văn phòng, không còn ranh giới giữa ngày và đêm
Hoài nghi, xa cách
khi niềm tin vào tổ chức bắt đầu cạn
Mất cảm giác hiệu quả
làm rất nhiều mà như chẳng thay đổi được gì
Christina Maslach, người dành hơn bốn mươi năm nghiên cứu burnout, mô tả nó qua ba chiều: kiệt sức, hoài nghi xa cách với công việc, và cảm giác mình không còn làm được gì hiệu quả. Năm 2019, Tổ chức Y tế Thế giới đưa burnout vào ICD-11 như một hiện tượng nghề nghiệp, gắn với căng thẳng kéo dài tại nơi làm việc không được kiểm soát. Maslach và Michael Leiter chỉ ra rằng nó không bắt nguồn từ sự yếu đuối của một cá nhân, mà từ sự lệch nhau giữa con người và hoàn cảnh: khối lượng việc, sự công bằng, phần thưởng. Một con đường được chuẩn bị sẵn vẫn cần người đi trên đó được ngủ.
Maslach & Leiter, “Understanding the Burnout Experience,” World Psychiatry, 15(2) (2016), 103–111. · WHO, ICD-11, mã QD85 “Burnout” (2019).
VII. Khoảnh Khắc Tiếp Theo
Tôi vẫn hay nghĩ về hai đêm ấy, cách nhau ba năm, đặt cạnh nhau.
Đêm thứ nhất, cô ấy ngồi phía sau xe tôi, im lặng, run lên vì lạnh và mệt. Tôi muốn nói một câu động viên nhưng rồi chọn im lặng. Về đến phòng, tôi viết một bài hát, gửi gắm một lời cầu nguyện giản đơn cho cả hai chúng tôi: thầm mong ngày mai trời sáng, nắng êm dịu dàng.
Đêm thứ hai, chúng tôi ngồi cạnh nhau ở hàng ghế sau, và chiếc xe đưa cô ấy về phía một văn phòng tối đèn. Và tôi chợt nhận ra, lời cầu nguyện năm ấy đã được nhậm theo một cách tôi không ngờ tới. Trời đã sáng với cô ấy. Cô ấy đã có con đường của mình, đã có những người tin mình, đã có quả ngọt của những năm tháng bền bỉ. Chỉ là cái nắng ấy chưa dịu dàng lắm. Nó vẫn gắt, vẫn bỏng rát, vẫn bắt cô ấy phải ngủ lại văn phòng sau nửa đêm.
Nên lời cầu nguyện của tôi vẫn còn đó, chưa xong. Chỉ có điều, tôi không còn muốn mình chỉ là người cầu nguyện từ xa nữa.
Ở phần một của loạt bài này, tôi viết rằng tôi luôn là người ở lại đến cuối cùng trong mọi cuộc vui. Tôi đã nghĩ ở lại nghĩa là nán lại trong một không gian, nuối tiếc một khoảnh khắc. Đêm ấy dạy tôi một nghĩa khác. Ở lại, đôi khi, là không để một người mình tin tưởng phải đi trên con đường của họ trong im lặng.
Vì thế, tôi tự hứa với mình một điều mà với tôi không hề nhỏ: tôi sẽ là người gõ cửa trước. Lần tới, khi phiên tòa quen thuộc trong đầu bắt đầu tuyên bố không cần thiết, tôi sẽ nhớ đến cuộc gọi thứ ba lúc tám giờ rưỡi tối, nhớ đến đôi vai không còn thẳng, nhớ đến bóng cô ấy khuất sau cánh cửa công ty lúc mười hai giờ rưỡi đêm. Và tôi sẽ nhắn. Một câu hỏi thăm vu vơ thôi cũng được. Dạo này sao rồi? Hôm nay có ngủ được không?
Tôi không thể đi thay cô ấy. Con đường ấy được chuẩn bị cho cô ấy, và chỉ cô ấy mới bước được. Nhưng tôi có thể là một trong những vạch phản quang nhỏ bên mép đường, hắt lại một chút ánh sáng mỗi khi cô ấy cần nhìn thấy mình vẫn đang đi đúng hướng.
Tôi vẫn tin cô ấy nhất định sẽ làm được. Ba năm trước tôi tin điều đó mà không có bằng chứng. Hôm nay, tôi đã có bằng chứng. Và tôi vẫn sẽ dõi theo hành trình ấy, chỉ là lần này, gần hơn một chút.
Ngày mai, mặt trời sẽ lại lên trên sa mạc ấy. Con đường vẫn sẽ ở đó, vẫn phát sáng dưới chân người đang bước.
Thầm mong ngày mai trời sáng, nắng êm dịu dàng. Lần này, xin cho cái nắng ấy dịu dàng với cô ấy.
Tôi không thể bước thay ai trên con đường đã được chuẩn bị cho họ. Nhưng tôi có thể là một vạch phản quang nhỏ bên mép đường, và tôi có thể là người gõ cửa trước.
Ảnh: Carlos A. Durán/ESO (CC BY 4.0); frank mckenna qua Unsplash (CC0); Sahilrathod (CC BY-SA 4.0); Bob Wick/Bureau of Land Management (phạm vi công cộng). Nguồn: Wikimedia Commons.
personalnostalgiamoments